De verlichting was een belangrijke periode in de geschiedenis. In die periode begon men zelfstandig te denken en meer geloof en tijd te steken in wetenschap, in plaats van in het christendom. Uit deze periode zijn veel literaire werken bewaard gebleven. Een van deze werken is Reize door het Aapenland van Gerrit Paape, onder het pseudoniem J.A. Schasz M.D.. In dit betoog ga ik uitleggen waarom dit boek representatief is voor de verlichtingsliteratuur.
Eerst wat achtergrondinformatie. De verlichting was een periode in de geschiedenis, die zich niet alleen op literair niveau voltrok. De hele samenleving onderging een verandering onder de verlichting. Men begon minder belang te hechten aan de kerk, en meer zelf over allerlei zaken na te denken en onderzoeken te doen. Zodoende maakte de wetenschap grote sprongen, en werden er veel belangrijke uitvindingen gedaan en ontdekkingen gemaakt. Men was er van overtuigd dat goede educatie en opvoeding belangrijk waren, en dat deze zaken men ervan zouden weerhouden om het slechte pad op te gaan. Ook werden mensen steeds kritischer. In de literatuur was dit vaak te zien. Imaginaire reisverhalen kwamen bijvoorbeeld erg in trek, omdat men door middel van het creëren van een imaginair land, de werkelijke samenleving te bekritiseren.
Dat is ook gelijk de eerste reden dat Reize door het Aapenland een representatief verlichtingswerk is. Het boek is een imaginair reisverhaal. De hoofdpersoon komt in een land terecht dat niet bestaat, namelijk: het Aapenland. In dit land leven, zoals de naam al zegt, alleen maar apen. En door middel van dit land wordt er maatschappijkritiek geleverd. De apen willen net als de mensen zijn. Een aantal apen houden vergaderingen over hoe dit uitgevoerd moet worden. Hier krijgen ze echter gelijk ruzie over, wat uiteindelijk resulteert in de slechtste beslissing die ze hadden kunnen nemen: iedere aap de staart afhakken. Dit resulteert in de dood van vele apen. De kritiek is niet gelijk helemaal duidelijk, maar met behulp van de inleiding van de bulkboekeditie wordt het duidelijk: er wordt hier gedoeld op de patriotten. Ook zij hadden vele vergaderingen, en verdeelde meningen.
Ook belangrijk is dat er wetenschappelijke kennis wordt aangehaald. Er wordt namelijk in het achtste hoofdstuk gesproken over de evolutietheorie: 'Dat men dus, van een zandkorrel af tot een engel toe een bijna onmerkbare trapsgewijze opklimming vindt? Men heeft dit duizend malen beschreven. Weet gij dan niet dat een aap het dichtst bij de mens komt en dat, wanneer uw natuuronderzoekers ons recht wilden doen en zij niet bang waren voor uw godgeleerden, zij ons even goed mensen zouden moeten noemen als zij de naam van dier aan een veeltakkige zeeplant geven?' Hier wordt duidelijk over evolutie gesproken, en de evolutionaire relatie tussen mensen en apen.
Tenslotte zit er ook een les in het verhaal. Het laat zien dat het belangrijk is om je verstand goed te gebruiken. De apen krijgen ruzie over de staartkwestie, en de pro-afhakkant gebruikt allerlei gemene trucs om hun standpunt het populairst te maken. Het gaat hen meer om de winst en het overwinnen van de kant tegen het afhakken. Die kant gebruikte meer het verstand en had het beste met de apensamenleving voor. Ze worden echter onderdrukt door de pro-afhakkant, die dus weinig zinnigs te zeggen hebben en alleen proberen de andere partij in een slecht licht te zetten. Deze contra-afhakkant wordt uiteindelijk zeer klein. Het afhakken blijkt achteraf een slecht idee te zijn, bijna alle apen lijden of overlijden. Dit bewijst dan dat men het verstand goed moet gebruiken, en zich niet zomaar moet laten overtuigen van de meningen van hooggeplaatste personen.
Een perfecte representatie is dit natuurlijk niet. Het is bijvoorbeeld zo, dat de hoofdpersoon van tijd tot tijd nogal dom overkomt. Het boek begint bijvoorbeeld met zijn vrouw, dienstmeid, paard en hond die in het water vallen. Hij denkt een uur na over wie hij het beste kan redden, alleen maar om te ontdekken dat ze allemaal verdronken zijn. En hij verzint een aantal rare verklaringen en theorieën over het apenland. Zo denkt hij bijvoorbeeld al snel dat de zielen van zijn vrouw en dienstmeid in twee apen terecht zijn gekomen. Deze theorie is weinig wetenschappelijk, en niet erg kenmerkend voor de verlichting.
Ondanks dit is dit boek toch zeer typerend voor de verlichting. Het is in de karakteristieke imaginair-reisverhaalvorm geschreven, er wordt echte wetenschappelijke kennis aangehaald en het bevat een wijze les.
